Από τον πράσινο ήλιο του ΠΑΣΟΚ στον κίτρινο λαμπτήρα του AKP

advertisement

του Βαγγέλη Κεχριώτη*
Την Κυριακή 30.3.2014, οι Τούρκοι πολίτες προσήλθαν στις κάλπες για να ψηφίσουν στις αυτοδιοικητικές εκλογές, με φόντο το μεγάλο σκάνδαλο που έχει ξεσπάσει και στο οποίο φέρονται να εμπλέκονται ανώτατοι κυβερνητικοί λειτουργοί, κατηγορούμενοι για διαφθορά και δωροληψία.

Οι κατηγορίες αυτές βασίζονται κατά κύριο λόγο σε ηχογραφημένες τηλεφωνικές συνομιλίες. Αυτό που φέρνει ωστόσο την κυβέρνηση σε δυσμενέστερη θέση, περισσότερο και από τη διαρροή των ηχογραφημένων τηλεφωνικών συνομιλιών, ήταν η αποκάλυψη της ηχογράφησης μιας άκρως απόρρητης συνάντησης υψηλά ιστάμενων προσώπων, κατά τη διάρκεια της οποίας συζητούνταν το αν θα έπρεπε να σκηνοθετηθεί μια επίθεση κατά της Τουρκίας με σκοπό να δημιουργηθεί το πρόσχημα για εισβολή στη Συρία.

 

Για όλους τους παραπάνω λόγους, οι εκλογές μετατράπηκαν σε άτυπο δημοψήφισμα για το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (A.K.P.) και τον ηγέτη του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Τελικά, επαναβεβαιώθηκε η λαϊκή στήριξη τόσο στο κόμμα όσο και στον ηγέτη του, στήριξη η οποία κυμάνθηκε σε επίπεδα υψηλότερα εκείνων που είχε παρουσιάσει στις προηγούμενες αυτοδιοικητικές εκλογές.

Κατά τη διάρκεια των τριών προηγούμενων μηνών, για όσο δηλαδή διήρκεσε η παρατεταμένη προεκλογική περίοδος στην Τουρκία, σκεφτόμουν συνεχώς το πόσο όλα αυτά μου θύμιζαν τα γεγονότα που έλαβαν χώρα στην Ελλάδα πριν από 25 χρόνια. Ήρθε η ώρα να στοχαστούμε επ’ αυτού και να κάνουμε τις συγκρίσεις μας. Παρακάτω θα εξηγήσω τι εννοώ.

Τον Ιούνιο του 1989, μετά από ένα πολύμηνο διάστημα αποκαλύψεων αναφορικά με υποθέσεις διαφθοράς και ευνοιοκρατίας εις βάρος του ΠΑ.ΣΟ.Κ., καθώς και του ίδιου του προέδρου του και πρωθυπουργού της χώρας εκείνη την περίοδο Ανδρέα Παπανδρέου, το κόμμα της Νέα Δημοκρατίας κέρδισε τις εκλογές με ποσοστό 44,2%. Το ΠΑ.ΣΟ.Κ., το οποίο κατείχε την εξουσία τα προηγούμενα οκτώ χρόνια, κατάφερε να λάβει ένα αξιοπρεπές ποσοστό της τάξης του 39,5%. Έτσι, παρά την εκλογική του νίκη, το κόμμα της αντιπολίτευσης δεν κατόρθωσε να συγκεντρώσει την απαραίτητη κοινοβουλευτική πλειοψηφία για τον σχηματισμό κυβέρνησης.

Το αποτέλεσμα ήταν μια συνεργασία της Νέας Δημοκρατίας με την Αριστερά, συνεργασία που σηματοδότησε τη λήξη μιας παρατεταμένης μετεμφυλιακής περιόδου. Παρά το γεγονός ότι οι υποστηρικτές του ΠΑ.ΣΟ.Κ. είδαν τη συνεργασία αυτή σαν μια ανήθικη και καιροσκοπική πράξη προδοσίας, οι πολιτικοί τους αντίπαλοι, τόσο από την πλευρά της Αριστεράς όσο και από εκείνη της Δεξιάς, τη θεώρησαν ως την ύστατη λύση που θα μπορούσε να οδηγήσει στην κάθαρση της ελληνικής πολιτικής ζωής από τη διαφθορά και την ευνοιοκρατία που κυριαρχούσε στη χώρα καθ’ όλη τη δεκαετία του ’80.

Ήταν μια εξέλιξη που ταίριαζε με το πνεύμα της εποχής, αφού συνέπεσε χρονικά με την πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου που θα ακολουθούσαν μερικούς μήνες αργότερα. Ο Παπανδρέου και πέντε υπουργοί παραπέμφθηκαν σε δίκη.

Παρ’ όλα αυτά, μετά από τρία χρόνια στα δικαστήρια, μετά από μια δεύτερη κυβέρνηση συνεργασίας με συμμετοχή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. αυτή τη φορά, τη γνωστή ως «οικουμενική», μετά τον θάνατο ενός υπουργού και τον δημόσιο εξευτελισμό κάποιων άλλων, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. επανήλθε θριαμβευτικά στην εξουσία το 1993 με πρωθυπουργό τον Παπανδρέου.

Κυριαρχούσε, μάλιστα, τότε η άποψη ότι τα προβλήματα υγείας του Παπανδρέου, καθώς και μια εγχείρηση στην οποία είχε υποβληθεί κατά την περίοδο που ξεσπούσαν τα σκάνδαλα, ήταν αυτά που επέτρεψαν στους πολιτικούς του αντιπάλους να καταφέρουν ένα τόσο μεγάλο πλήγμα στην προηγούμενη κυβέρνησή του.

Πολλοί είχαν αναρωτηθεί τότε πώς ήταν δυνατόν ο Παπανδρέου να επιβιώσει πολιτικά αλλά και σωματικά. Πώς ήταν δυνατό να επανέλθει στην εξουσία, παρά τη δημόσια γελοιοποίησή του εξαιτίας του δεσμού που διατηρούσε με μια πολύ μικρότερή του ηλικιακά αεροσυνοδό –η οποία σύντομα έγινε γυναίκα του–, καθώς και εξαιτίας της πτώσης της εμπιστοσύνης στο πρόσωπό του λόγω των κατηγοριών που τον ήθελαν να λαμβάνει δωροδοκίες μέσα σε κούτες από Pampers. Όλοι γνώριζαν ότι το ΠΑ.ΣΟ.Κ. είχε εισαγάγει μια λαϊκιστική ρητορική στην πολιτική, σε ζητήματα πολιτισμού και σε ζητήματα εκπαίδευσης.

Κανείς δεν αμφισβήτησε τη δημοτικότητα του ιδρυτή και αρχηγού του, ο οποίος συνδύαζε το κύρος ενός Αμερικάνου πανεπιστημιακού οικονομολόγου με το χαρισματικό προφίλ ενός επαναστατικού ηγέτη. Επιπλέον κατά την περίοδο 1989-92, στην οποία πολλοί θεώρησαν ότι συντελέστηκε ένα μεταμοντέρνο πραξικόπημα, ενδυναμώθηκε η συνοχή του κόμματος, η οποία είχε χαλαρώσει μετά τη μακρόχρονη παραμονή του στην εξουσία.

Αυτό οδήγησε τελικά την υπονόμευση της αξιοπιστίας των πολιτικών του αντιπάλων. Μιλάμε για μια χώρα στην οποία η Αριστερά είχε περάσει τα πάνδεινα εξαιτίας των δεξιών βασιλοφρόνων. Ως εκ τούτου φαινόταν αδιανόητη η συνεργασία τού μέχρι πρότινος θύτη με το θύμα του.

Στο κάτω κάτω, ο κόσμος δεν μπορούσε να ξεχάσει ότι η πρώτη κυβέρνηση του ΠΑ.ΣΟ.Κ. ήταν εκείνη που είχε αποκηρύξει τη ρητορική όλων των προηγούμενων κυβερνήσεων, οι οποίες αναφέρονταν στον εμφύλιο πόλεμο ως πόλεμο εναντίον τρομοκρατών και ληστοσυμμοριτών. Επιπλέον, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. ήταν εκείνο που αποκατέστησε και θεσμικά τους αντιστασιακούς που ανήκαν στο Κομμουνιστικό Κόμμα.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε καταφέρει όμως πολύ περισσότερα. Είχε δώσει φωνή σε ένα μεγάλο κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας, το οποίο αποτελούνταν κυρίως από τη μικρομεσαία αστική τάξη και την αγροτιά. Το κομμάτι αυτό της κοινωνίας, πέρα από την ελευθερία της πλήρους άσκησης των πολιτικών του δικαιωμάτων (τα οποία είχε αναγνωρίσει προηγουμένως η κυβέρνηση Καραμανλή), απολάμβανε πλέον το αίσθημα πως εκείνο αποφασίζει για την τύχη της χώρας.

Απολάμβανε επίσης υψηλότερους μισθούς, καλύτερης ποιότητας ασφάλιση και εκπαίδευση, και ένα πρωτοφανές για τα ελληνικά δεδομένα σύστημα πρόνοιας (το οποίο η παρούσα κυβέρνηση κατεδαφίζει υπό τις πιέσεις της τρόικας). Όλα αυτά επενδύονταν από μια αντιιμπεριαλιστική και εθνικιστική ρητορική, που έκανε τον Παπανδρέου να φαντάζει ήρωας στα μάτια των ψηφοφόρων του.

Η Ελλάδα βεβαίως ουδέποτε αποχώρησε από το Ν.Α.Τ.Ο. και από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα (πρόδρομο της Ευρωπαϊκής Ένωσης), όπως απειλούσε ο Παπανδρέου. Τα παραπάνω θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ενδεικτικά ως προς το πώς λειτουργεί ένα επιτυχημένο εγχείρημα κοινωνικού μετασχηματισμού.

Με άλλα λόγια, εκείνοι που ψήφισαν τον Παπανδρέου το 1989, το σκληροπυρηνικό 40%, δεν προσέβλεπαν σε μια καλύτερη Ελλάδα όπως εκείνοι του 48% του 1981. Αυτό το 40% αποτελούνταν κυρίως από ανθρώπους που δεν ήθελαν να χάσουν τα, πολύτιμα για εκείνους, δικαιώματα που είχαν κερδίσει χάρη στις αλλαγές που είχε φέρει το ΠΑ.ΣΟ.Κ. τα προηγούμενα οκτώ χρόνια.

Επιπλέον η ιδεολογία τους είχε διαμορφωθεί από τη ρητορική και την ηγεμονική γλώσσα των πολιτικών αυτών εκπροσώπων, που τους έμοιαζαν τόσο πολύ και που, σε αντίθεση με τον κύκλο των ιστορικών στελεχών-συνεργατών του Παπανδρέου και τον ίδιο, είχαν αναδειχτεί ακριβώς χάρη στην εμπνευσμένη διακυβέρνηση του τελευταίου.

Η ιστορία του A.K.P. και του πιο πρόσφατου θριάμβου του φέρει πολλά κοινά χαρακτηριστικά. Παρά το γεγονός ότι το κόμμα αυτό ήρθε στην εξουσία λαμβάνοντας ένα ταπεινό 33% των ψήφων του τουρκικού λαού, κέρδισε τις προηγούμενες βουλευτικές εκλογές του 2011 με ποσοστό 50%, ενώ τα ποσοστά του κυμάνθηκαν στα ίδια επίπεδα και στις πρόσφατες αυτοδιοικητικές εκλογές.

Το ερώτημα που πρέπει να θέσει κανείς είναι γιατί, παρά τη βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων στο Πάρκο Γκεζί, τις κατηγορίες περί διαφθοράς, την απαγόρευση της χρήσης κοινωνικών δικτύων και την ανεύθυνη πολιτική της χώρας απέναντι στη Συρία, τα ποσοστά του Ερντογάν παραμένουν τόσο υψηλά.

Θεωρώ ότι αυτό που συμβαίνει στην Τουρκία τα τελευταία δώδεκα χρόνια αποτελεί ένα παράδειγμα εφαρμογής ενός επιτυχημένου μοντέλου κοινωνικού μετασχηματισμού, παρόμοιο με εκείνο που είχε υιοθετηθεί στην Ελλάδα δυόμισι δεκαετίες πριν.

Ένας αρρενωπός πρωθυπουργός χρησιμοποιεί παλικαρίστικη ρητορική έναντι της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Ισραήλ και εμπνέει το πληγωμένο εθνικό συναίσθημα ενός μεγάλου τμήματος του τουρκικού λαού. Δεν έχει σημασία το ότι τελικά, στην πραγματικότητα, η Τουρκία θα διατηρήσει καλές σχέσεις τόσο με την Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και με το Ισραήλ.

Παρ’ όλα αυτά, δεν ευθύνεται μόνο ο λαϊκισμός και η συναισθηματική χειραγώγηση για την παραμονή του A.K.P. στην εξουσία. Η Τουρκία έχει γίνει μια πολύ πλουσιότερη χώρα και παρότι αυτός ο νέος πλούτος δεν είναι ισοκατανεμημένος, υπάρχει πολύς κόσμος που έχει πλουτίσει και ακόμα περισσότερος που ελπίζει σε πλουτισμό. Έχει αναδυθεί μια νέα μεσαία τάξη. Για πρώτη φορά έχει γίνει υποχρεωτική η κοινωνική ασφάλιση και έχει δημιουργηθεί ένα αποτελεσματικό σύστημα υγείας, στο οποίο όλοι έχουν πρόσβαση.

Αυτά τα εκατομμύρια ανθρώπων που ήταν αποκλεισμένα από τον δημόσιο τομέα και δεν τους επιτρέπονταν ούτε καν η πρόσβαση στην εκπαίδευση εξαιτίας της χρήσης της ισλαμικής μαντίλας που τους επέβαλλε η πίστη τους, ανέκτησαν την αξιοπρέπειά τους. Μια αφίσα του A.K.P. στις προηγούμενες εκλογές παρουσίαζε μια καλυμμένη γυναίκα και έφερε το σύνθημα: «Μη δίνετε βάση στα λόγια, δώστε βάση στις πράξεις».

Πράγματι, όπως αποδείχτηκε, παρά τη διαρροή των ηχογραφήσεων, η αντίδραση των ψηφοφόρων του A.K.P., όσον αφορά τη μεγάλης έκτασης κυβερνητική διαφθορά και την προσωπική επέμβαση του πρωθυπουργού στον τύπο, συνοψίζεται στη λογική του: «Δεν με νοιάζει, αρκεί να επωφελούμαστε και εμείς».

Στο άλλο άκρο του πολιτικού φάσματος, το C.H.P., το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα, και το M.H.P., το Κόμμα του Εθνικιστικού Κινήματος, παρά το ιδεολογικό χάος και την παράδοση των βίαιων αντιπαραθέσεων μεταξύ των Ακροδεξιάς και της Ακροαριστεράς της δεκαετίας του ’70 που τα χωρίζουν, έχουν έρθει πιο κοντά από ποτέ, σε σημείο που ο ηγέτης του C.H.P. Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου απευθυνόμενος στους ψηφοφόρους του χρησιμοποίησε τον χαιρετισμό των Γκρίζων Λύκων, των δυνάμεων κρούσης που πρόσκεινται στο M.H.P,, ενώ ο Ντεβλέτ Μπαχτσελί, ηγέτης του M.H.P., σε αντίστοιχη περίσταση χαιρέτισε τον κόσμο κάνοντας το σήμα της νίκης, χειρονομία που παραδοσιακά χρησιμοποιείται από την Αριστερά. Πολλοί βρήκαν αυτή την καιροσκοπική σύγκλιση αποκρουστική.

Η δημοκρατία έχει κι αυτή τους κανόνες της. Μπορεί να μετατραπεί σε εφιάλτη για εκείνους που δεν έχουν πρόσβαση στον πλούτο και τη δύναμη. Στο τέλος όμως, η πλειοψηφία είναι εκείνη που αποφασίζει. Την Κυριακή πήγαμε στο εκλογικό κέντρο όπου ψηφίζει η σύζυγός μου.

Το θέαμα ήταν εντυπωσιακό. Καθώς εγώ προσωπικά δεν έχω το δικαίωμα ψήφου, πέρασα είκοσι λεπτά παρατηρώντας τους ανθρώπους γύρω μου. Είδα μια γυναίκα που φορούσε μια ακριβή μαντίλα της εγχώριας μάρκας Armanda, ένα πολύ κομψό φόρεμα και ψηλά τακούνια, να μοιράζει ψηφοδέλτια μαζί με τους τοπικούς υποψηφίους του A.K.P.

Είδα δύο γυναίκες από την πολυκατοικία μας, μητέρα και κόρη, που φορούσαν μπλουζάκια της Φενέρμπαχτσε, η οποία έχει αναδειχθεί σε ποδοσφαιρική ομάδα-σύμβολο της αντίστασης εναντίον της κυβέρνησης εξαιτίας της πρόσφατης φυλάκισης του προέδρου της.

Παρατήρησα πολλούς και τόσο διαφορετικούς ανθρώπους και μπήκα στον πειρασμό να μαντέψω την ψήφο τους βασιζόμενος στις μαντίλες, τα μουστάκια, την κομψότητά τους κτλ. Συνειδητοποίησα ότι κάτι τέτοιο θα ήταν άσκοπο μόλις είδα τον κύριο που μαζεύει τα σκουπίδια στην πολυκατοικία μας να καταφτάνει στο εκλογικό κέντρο, καλοντυμένος και με ένα πλατύ χαμόγελο στο πρόσωπό του.

Δεν θα μάθω ποτέ ποιον ψήφισε. Το χαμόγελό του ήταν αρκετό για να με κάνει να ελπίζω πως, παρότι δεν μοιράζομαι τη χαρά τους, υπάρχουν άνθρωποι που βλέπουν τα όνειρά τους, όποια κι αν είναι αυτά, να πραγματοποιούνται. Κι ενώ η Τουρκία διανύει μια τόσο σκοτεινή περίοδο, είναι καλό να ξέρει κανείς ότι υπάρχουν και χαρούμενοι άνθρωποι σε αυτή τη χώρα.

Στην Ελλάδα, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. κατάφερε να διατηρήσει την ισχύ του για μια ακόμα δεκαετία, έως το 2004. Αυτό ωστόσο κατέστη δυνατό μονάχα μετά την παραίτηση του ιδρυτή-ηγέτη του για λόγους υγείας και την αντικατάστασή του στην εξουσία από ηγέτες, οι οποίοι ακολούθησαν μια λιγότερο λαϊκιστική και περισσότερο μεταρρυθμιστική πολιτική.

Τελικά χρειάστηκε μια μεγάλη οικονομική κρίση και ένας λιγότερο ικανός και αμφιλεγόμενος Παπανδρέου, ο υιός του Ανδρέα, για να οδηγηθεί το κόμμα στην κατάρρευση. Αυτό που μένει να δούμε είναι το αν η προσωρινή σωτηρία του Ερντογάν, πρόκειται –μακροπρόθεσμα– να ωφελήσει το κόμμα του και τη χώρα του, σε μια χρονική στιγμή που το ενδεχόμενο μιας οικονομικής κρίσης διαφαίνεται στον ορίζοντα.

*Βαγγέλης Κεχριώτης

Ο Βαγγέλης Κεχριώτης είναι επίκουρος καθηγητής στο τμήμα Ιστορίας στο πανεπιστήμιο του Βοσπόρου, στην Κωνσταντινούπολη, όπου διδάσκει βαλκανική ιστορία και ιστορία των χριστιανικών και εβραϊκών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Έλαβε το διδακτορικό του από το τμήμα Τουρκικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Λέιντεν το 2005.

Έχει δημοσιεύσει άρθρα για την οθωμανική Σμύρνη, τις πολιτικές και πολιτισμικές όψεις των ελληνορθόδοξων κοινοτήτων στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία, ζητήματα που αφορούν την εθνική ιδεολογία καθώς και τη δημόσια ιστορία. Ετοιμάζει προς έκδοση τη διατριβή του με θέμα «Οι ελληνορθόδοξοι της Σμύρνης στο τέλος της αυτοκρατορίας».

Στην Τουρκία, είναι μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Tarih Vakf?, της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού Toplumsal Tarih και αρθρογραφεί στην αρμενοτουρκική εφημερίδα Agos.

Στην Ελλάδα είναι μέλος της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού Historein και αρθρογραφεί στην εφημερίδα Αυγή. Έχει μοιραστεί την επιμέλεια των παρακάτω τόμων: Ahmet Ersoy, Maciej Gorny και Vangelis Kechriotis (επιμ.), Discourses of Collective Identity in Central and Southeast Europe (1770-1945): Texts and Commentaries, τόμ. 3: Modernism, I. The creation of the nation state, II.

Representations of national culture, CEU Press, Βουδαπέστη 2010· Vangelis Kechriotis και Lorans Barouh (επιμ.), Economy and Society on Both Shores of the Aegean, Alpha Bank Economic History series, Αθήνα 2010· «The late Ottoman port cities and their inhabitants: Subjectivity, urbanity, and conflicting orders», ειδικό τεύχος με επιμέλεια Malte Fuhrmann και Vangelis Kechriotis, Mediterranean Historical Review, τόμ. 24, τχ. 2 (Δεκέμβριος 2009).

φωτό: πίνακας της Ελεάννας Μαρτίνου με τίτλο ”Πρόσωπα / Τοπία”

H Ελεάννα Μαρτίνου γεννήθηκε το 1981 στην Αθήνα. Σπούδασε ζωγραφική στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών έως το 2006 και ολοκλήρωσε το Μεταπτυχιακό Εικαστικών Τεχνών Αθήνας το 2009. Έχει συμμετάσχει σε ατομικές και ομαδικές εκθέσεις στην Ελλάδα, την Κύπρο, την Ισπανία, το Μεξικό, την Κροατία, τη Γαλλία, την Τουρκία και τη Λατινική Αμερική, και έχει εργαστεί για σκηνικά στο θέατρο και εικονογράφηση βιβλίων.

Ατομικές εκθέσεις/παρουσιάσεις:

2014 Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Lexi Logos, Αθήνα

2013 Εκδόσεις Γαβριηλίδη

2012 Batagianni gallery, Αθήνα

2010 Apotheke gallery, Λευκωσία

2010 Openartspace, Vitrina Project, Αθήνα

2011 Πολυχώρος BIOS, Αθήνα.

Ομαδικές (επιλογή):

2014 Ιανός, Μυθολογίες, επιμ. Ίρις Κρητικού

2013 Cultural Bridges Athens-Quito, Ecuador, Λατινική Αμερική, επιμ. Α. Κολλάρου

2013 Batagianni gallery, Αθήνα, επιμ. Α. Παπαζαχαρίας

2012 Ίδρυμα Μιχάλη Κακογιάννη, επιμ. Ήρα Παπαποστόλου, Αθήνα

2011 AAO project, Parsons The New School for Design, Μουσείο Μπενάκη Πειραιώς, Αθήνα, επιμ. Λ. Στεργίου

2011 Liquid Cities & Contemporary Identities, International Artexpo & Elmur, Street Screenings, Lleida, Ισπανία

2011 Layering Athens, Beton7 gallery, Αθήνα

2011 Εργοστάσιο Ν. Κεσσανλής, Απόφοιτοι Μεταπτυχιακού Εικαστικών Τεχνών Αθήνας, επιμ. Ζ. Ξαγοράρης

2010 Hidden Athens, Τaf, επιμ. Θ. Μουτσόπουλος

2005 Εικαστικά & Γαλλική Ποίηση, Γαλλικό Ινστιτούτο, Αθήνα

Έργα της ανήκουν στη συλλογή Κοπελούζου, στη συλλογή Μοσχανδρέου και σε ιδιωτικές συλλογές στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Ζει και εργάζεται στην Αθήνα.

Αναλυτικά: www.eleanna-martinou.blogspot.gr

Το αγαπημένο μου παιχνίδι όταν ήμουν παιδί ήταν να μαζεύω μικρά κλαδιά από δέντρα και να τα διαμορφώνω σε αιχμηρά εργαλεία ξεφλουδίζοντάς τα με το μαχαίρι μου. Δημιουργούσα συλλογές από αυτά τα εργαλεία, που στα μάτια μου ήταν οι στρατιώτες μου, οι μικροί μου μαχητές και οι κούκλες μου.

Άλλοτε δημιουργούσα συμπλέγματα συνδέοντάς τα μεταξύ τους σε μικρά πλέγματα με χρωματιστές κλωστές και άλλοτε κατασκεύαζα με οδοντογλυφίδες και ξυλάκια από σουβλάκι σπίτια, οικισμούς, όπου διαδραματιζόταν μια ιστορία, συνήθως μια μάχη. Χρησιμοποιώντας τους ξύλινους μαχητές σαν εργαλεία, έφτιαχνα τον δικό μου στρατό, χρησιμοποιώντας τους σαν εργαλεία για πλαστελίνη ή κερί, αυξάνοντας διαρκώς το πλήθος και τον αριθμό τους.

Μεγαλώνοντας, στα χρόνια της Σχολής πλέον, το μοντέλο που επέλεξα να μελετήσω ήταν ένας Κούρος. Είχα διαμορφώσει τον δικό μου χώρο όπου η ενέργεια αυτής της στιβαρής μορφής με οδήγησε να ανακαλύψω ξανά το ενδιαφέρον μου. Δούλεψα μια σειρά από ανάγλυφα μεγάλων διαστάσεων μέσα από γραμμικές και απόλυτες κινήσεις που παρέπεμπαν στη δομή του Κούρου, χωρίς όμως να τον απεικονίζουν.

Αυτό που προέκυψε ήταν μια σειρά από χώρους-συμπλέγματα γραμμών, καταργώντας τη φόρμα και εμφανίζοντας μια κατάσταση όπου οι γραμμές και το φως δημιουργούσαν μια ενέργεια. Αυτή τη σειρά έργων παρουσίασα στη διπλωματική μου εργασία το 2006.

Στη συνέχεια, αποδομώντας τελείως τη μορφή, δούλεψα μια ενότητα έργων όπου πρωταρχική σημασία είχε ο ίδιος ο χώρος, με αφορμή το δικό μου πρόσωπο, αναδιαμορφώνοντάς το. Με ενδιέφερε να ανακαλύψω μια διαφορετικού τύπου ομορφιά, μέσα από έναν κατακερματισμένο καθρέφτη και έξω από κοινωνικούς ρόλους και έτοιμα πρότυπα.

Εκτός από τις αυτοπροσωπογραφίες, συχνά η πρώτη αφορμή ήταν ένα πρόσωπο από τις φωτογραφίες που βρίσκονται στο νεκροταφείο Κυπαρισσίας, τον τόπο καταγωγής μου.

Κατά τη διάρκεια του μεταπτυχιακού προγράμματος εικαστικών τεχνών που παρακολούθησα το 2007-09, είχα την τύχη να βρεθώ με μια ομάδα ανθρώπων που αγαπούν το διάβασμα, τη λογική και τη δομή της σκέψης.

Για δύο χρόνια, είχα την ευκαιρία να συγκεντρώσω πληροφορίες και να μάθω να επικοινωνώ τη σκέψη μου με απλά λόγια, καθώς και να οργανώσω μια προσωπική βιβλιοθήκη και ταινιοθήκη με έργα αξεπέραστα. Το 2010, στην πρώτη μου ατομική έκθεση, παρουσίασα ένα επιτοίχιο έργο 3 μ. επί 4 μ., μια Φαντασιακή Μητρόπολη, ένα χώρο-πλέγμα, σε διάλογο με ένα βίντεο απέναντί του, όπου με πολύ κοντινή λήψη φαινόταν η περιήγηση.

Η έκθεση έγινε στον εκθεσιακό χώρο Apotheke, μια αποθήκη στην παλιά Λευκωσία, δίπλα στην ουδέτερη ζώνη, κοντά στο φυλάκιο και ακούγοντας από τα κατεχόμενα τον ιμάμη να ψέλνει ανά τακτά χρονικά διαστήματα.

Το 2011 έλαβα μέρος στο Against All OddsΑ project, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Paris 8. Παρουσίασα μια σειρά έργων βίντεο με τίτλο Derivilles, μια περιήγηση όπου κτίρια της Αθήνας με μια αρχιτεκτονική αξία ιστορικά, συναντούν το πλέγμα και εξαϋλώνονται.

Το 2012, στην Αθήνα, παρουσίασα την ενότητα έργων Φαντασιακές Μητροπόλεις στην Γκαλερί Μπαταγιάννη, με έργα επιτοίχια και γλυπτικές κατασκευές.

Η βασική σύλληψη της συγκεκριμένης ενότητας αναλύει τον υβριδισμό των ατομικών και κοινωνικών ταυτοτήτων στις σύγχρονες πόλεις.

Με ενδιαφέρει η απεικόνιση του χάους της ανεξέλεγκτης δόμησης του πλανήτη, ένα πλέγμα διαδρομών, μια άλλη όψη του προσώπου, προσωπικές επιλογές διαφορετικών προορισμών σε μια κατεύθυνση που κανείς δεν ξέρει το τέλος της μα ούτε καν την αρχή της. Επιχειρώ μια εικαστική χαρτογράφηση του χάους.

Η ενότητα των έργων αφορά την τυχαία περιπλάνηση στο χάος της μεγαλούπολης, μέσα από διαδρομές που δημιουργούνται διακλαδούμενες, όπως οι δρόμοι που απεικονίζονται σε έναν χάρτη.

Αισθάνομαι σημαντικό το δίκτυο μιας μητρόπολης, την ενέργειά της, τις διαδρομές της, τους δρόμους της, αλλά και το δίκτυο με βάση τις παρέες της, τους ανθρώπους της. Δουλεύω σε επάλληλες επιφάνειες, κομματιάζοντας την αρχική εικόνα, προσθέτοντας σε στρώματα διάφορους χαρακτήρες που αποτελούν μια κοινότητα.

Ανακατεύοντας και αναδιευθετώντας αυτούς τους χαρακτήρες δημιουργώ ένα σώμα, μια νέα πολιτεία-δίκτυο, μέσα στην οποία βρίσκονται θαμμένοι και κατακερματισμένοι χαρακτήρες που περιμένουν να αποκαλυφθούν, όπως στα ερείπια. Καταπιάνομαι με τον χώρο μέσα στον χώρο, και η πόλη αποτελεί αντιπροσωπευτικό παράδειγμα ενός τέτοιου χαοτικού πλέγματος.

Γενικότερα, θα έλεγα πως με αφορά το πλέγμα. Δεν με ενδιαφέρει η χρηστική αποτύπωση μιας εικόνας, αλλά η δημιουργία αυτής, πέρα από το τι ζει ο άνθρωπος καθημερινά, μια εικόνα που αλλάζει, που βιάζει την πραγματικότητα, που άλλοτε την επιταχύνει και άλλοτε την επιβραδύνει.

Η ιστορία γράφεται από τους καθημερινούς ανθρώπους και από μικρές στιγμές που την απαρτίζουν, και όχι από τους μεγάλους ηγέτες ή τις εκάστοτε εξουσίες. Το δίκτυο που συνδέει το εσωτερικό όραμα και τη σωματική καταγραφή μέσα στον χρόνο που παύει να είναι γραμμικός, δομεί έναν καινούριο μηχανισμό από τα κάτω στρώματα, συνδέοντας το άτομο με το σύνολο, με την αγορά, και με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται η νέα κοινωνία, χωρίς ανώτερες αρχές, αλλά με μόνη αρχή την ίδια την αγορά. Στάδια δημιουργίας του ζωγραφικού έργου/δικτύου από τη μία και από την άλλη εικόνες/φωτογραφίες/ντοκουμέντα των Πρωταγωνιστών.

Το Πρόσωπο μέσα από ένα πλέγμα διαδρομών και επάλληλων επιφανειών δημιουργεί μια Πολιτεία. Η Πολιτεία αυτή απαρτίζεται από τις γραμμές που υπονοούν τις χαράξεις και τα γεγονότα που δημιούργησε το εκάστοτε Πρόσωπο με την παρουσία του και τη δημιουργία της Ιστορίας. Το Σώμα της Μητρόπολης αποτελείται από το σύνολο των Προσώπων που το κατοικούν και το διαμορφώνουν μέσα από τη ρευστότητα του χρόνου.

Το διαπλάθουν μέσα από τη μη γραμμική συνέχεια του χρόνου. Το πλέγμα των διαδρομών, των επιλογών του Προσώπου και των διασταυρώσεων των ανθρώπων, εμφανίζεται μέσα από επάλληλα στρώματα ντοκουμέντων (φωτογραφίες, αποκόμματα εφημερίδων, καρέ από φιλμ). Στο έργο εντάσσονται χορευτικές χειρονομίες.

Με την κατάργηση και την επανασύνθεση της φόρμας συγκροτείται η ιδέα μιας παγκόσμιας καινούριας κοινότητας χωρίς αρχή, μέση και τέλος.

Σε συνέχεια της ενότητας έργων που έχω παρουσιάσει σε ατομικές και ομαδικές εκθέσεις με θέμα την εξάπλωση της δόμησης του πλανήτη και τις διαδρομές των Μητροπόλεων, τώρα στο πλέγμα εντάσσεται και η ανθρώπινη φιγούρα.

Στην ενότητα έργων Facescapes [Πρόσωπα / Τοπία] απανωτά στρώματα ζωγραφικής και κολάζ διαμορφώνουν ένα πλέγμα γραφής, σκέψης και έναν διάλογο ανάμεσα στην ανθρώπινη μορφή και την καταγραφή της χειρονομίας. Κάθε έργο προκύπτει από τις χαράξεις, το χρώμα, τους στίχους, τα γράμματα, τις γραμμές και τη διαφορετική υφή των χαρτιών, που είναι κολλημένα σε επάλληλες επιφάνειες, δομώντας και επανασυνθέτοντας έναν χώρο.

Ο χώρος διαμορφώνεται συνδέοντας τον μικρόκοσμο του καθενός και τη μεγάλη κοινότητα, ξεκινώντας από το πρόσωπο και καταλήγοντας στην καταγραφή των διαδρομών των δρόμων μιας πόλης.