Σαν σήμερα: 6 Απριλίου 1930 πρεμιέρα στο Βερολίνο για το Νίκο Σκαλκώτα

advertisement

“Βγάλτε τα καπέλα σας κύριοι”* Ο Νίκος Σκαλκώτας

Σήμερα η διεθνής μουσικο-κριτική βιβλιογραφία και καλλιτεχνική κοινότητα τον κατατάσσει ανάμεσα στους κορυφαίους δημιουργούς του ’20 αιώνα αν και παραμένει ουσιαστικά ένας “γνωστός – άγνωστος”.

 

Χάρη όμως στις ενέργειες της Εταιρείας Φίλων Σκαλκώτα (ΕΦΣ 1961) και του Αρχείου Σκαλκώτα (ΑΣ 1949), δημιουργήματα του χαλκέντερου Γιάννη Γ. Παπαϊωάννου, σημαντικό μέρος του έργου του Σκαλκώτα έχει ανασυρθεί από την αφάνεια και είναι προσιτό σε εκδοτικούς οίκους και μουσικούς.

Ο δε Γ.Γ. Παπαϊωάννου κυκλοφόρησε το με ζωηρό ενδιαφέρον από καιρό, αναμενόμενο δίτομο πόνημά του με τίτλο ”Νίκος Σκαλκώτας, 1904- 1949: Μια προσπάθεια είσδυσης στο μαγικό κόσμο της δημιουργίας του” (εκδόσεις Παπαγρηγορίου Κ. – Νάκας Χ. Αθήνα 1997), φωτίζοντας αρκετές πτυχές του βίου και του έργου του συνθέτη, αφού η γνωριμία του χρονολογείται από 70 και πλέον χρόνια.

* Φράση του απαιτητικού μουσικοκριτικού Hans Keller για τον Νίκο Σκαλκώτα.

ΔΙΣΚΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Στο “Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου” έχουν καταγραφεί (ως τον Οκτώβριο του 1999) 73 δισκογραφικές εκδόσεις, 40 σε δίσκους βινυλίου (LP ή δίσκοι 10 ιντσών) και 33 σε δίσκους ακτίνας CD, οι οποίες παρήχθησαν σε 14 χώρες, ΑΠΌ ΤΗΝ Ιαπωνία ως την Ουρουγουάη.

Σε 9 δε περιπτώσεις οι εκδόσεις CD’s αποτελούν ολική ή μερική επανέκδοση αντίστοιχων LP’s. Φυσικά το πλέων δισκογραφημένο, ολικώς ή μερικώς, έργο του Σκαλκώτα, είναι οι πασίγνωστοι “Ελληνικοί χοροί” (1933-48). Ολόκληρο το έργο δισκογραφήθηκε για πρώτη φορά (Κρατική Ορχήστρα Ουραλίων / Βύρων Φιδετζής, Lyra CD 0052/53, 1990, Ελλάδα), το 1990 για να ακολουθήσει το 2003 η ηχογράφησή του με την Συμφωνική Ορχήστρα του BBC υπό την διεύθυνση του Νίκου Χριστοδούλου (36 Greek Dances – The Return of Ulysses BIS-CD-1333/34, 2003), ενώ μέρη του σε διάφορες παραλλαγές, μεταγραφές και συνδυασμούς οργάνων, έχουν δισκογραφηθεί, ανά τον κόσμο 24 φορές.

Εξαιρετικό βοήθημα, για μια συγκριτική και στατιστική μελέτη της δισκογραφίας του Σκαλκώτα (μέχρι το 1991) είναι το βιβλίο “Δισκογραφία Ελληνικής Κλασικής Μουσικής” εκδόσεις Δωδώνη, 1993 του αείμνηστου Αλέξη Ζακυθηνού, στο οποίο αναφέρονται οι 39 από τις 40 εκδόσεις σε LP που κυκλοφόρησαν μέχρι το 1991.

Αναζητώντας την πρώτη δισκογραφική παρουσία του κορυφαίου μας συνθέτη αυτή εντοπίζεται στην μονοφωνική ελληνική έκδοση της Philips (N 00247 L) η οποία με τίτλο “Greek Chamber Music”, κυκλοφόρησε το 1954 και αποτελεί πλέον μουσειακό είδος. Σ’ αυτό το δίσκο, έλληνες ερμηνευτές αποδίδουν υποδειγματικά έργα Σκαλκώτα, Βάρβογλη και Καλομοίρη.

Η τελευταία δε, ανάλογη παρουσία, έχει καταγραφεί με την επανέκδοση από τη Minos EMI σε διπλό cd του περιεχομένου της θρυλικής κασετίνας τεσσάρων LP’s αποκλειστικά με έργα του Σκαλκώτα η οποία κυκλοφόρησε το 1980 από την ΕΜΙ – His Master’s Voice (14C 163/70981 – 4).

Με άξονα την ποιοτική συνισταμένη η οποία προσδιορίζεται από την ερμηνεία, την ηχογράφηση και την διαθεσιμότητα επαρκών επεξηγηματικών σχολίων στο συνοδευτικό ένθετο του, αρκετοί από τους παραπάνω προαναφερθέντες 73 δίσκους, ξεπερνούν, ευτυχώς, το μέτριο.

Σε μερικές δε περιπτώσεις αγγίζουν του τέλειο, όπως οι πρόσφατες παραγωγές, τις Σουηδικής BIS. Χάρη στον εκλεκτό συνθέτη – μαέστρο Νίκο Χριστοδούλου, έργα όπως το “Κονσέρτο αρ. 1” για πιάνο και ορχήστρα έργο του 1931, η “Ouverture” Concertante” για ορχήστρα του 1944/45 “Η λυγερή και ο χάρος” μπαλέτο για ορχήστρα του 1938, το υπέροχο “Largo Sinfonico” του 1944, το “Κονσέρτο για βιολί και ορχήστρα” του 1938, και το “Κονσέρτο για κοντραμπάσο και ορχήστρα” του 1942, δισκογραφούνται για πρώτη φορά αποκαλύπτοντας έναν μαγικό κόσμο ηχοχρωμάτων και καταρρίπτοντας την ανάγκη (;) απόδειξης της ελληνικότητάς του, καθ’ όσον η τελευταία παραμένει ειλικρινής και ευδιάκριτη, ιδιωτική και ανένταχτη.

Μαζί με τα 12 έργα για βιολί και πιάνο, άψογα ερμηνευμένα από το Γιώργο Δεμερτζή (βιολί) και Μαρία Αστεριάδου (πιάνο) (BIS CD-1024 1999), οι δίσκοι της σουηδικής εταιρίας έδωσαν τεράστια ώθηση και συνετέλεσαν στην επαύξηση της δημοτικότητας του συνθέτη, λόγο της άριστης διανομής τους.

Ιδιαίτερη επίσης μνεία χρειάζεται για την, άξιας συγχαρητηρίων, έκδοση του Αρχείου Ραδιόφωνου της ΕΡΤ, χρονολογούμενη από το 1977 (ΕΡΑ CD 001), με την “Κλασική Συμφωνία” (1947)του Σκαλκώτα και την “Ταφή” (1915) του Δημήτρη Μητρόπουλου, από τη συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ υπό τον Choo Hoey (ηχογράφηση στην ΕΡΑ το 1975).

Τα έργα αυτά ανέδειξαν άγνωστες πτυχές των συνθετών και επαναπροσδιόρισαν την, ήδη πνέουσα ακροτελεύτιά της, παρωχημένη άποψη για το Σκαλκώτα ως κατ’ εξοχήν σεραϊστή συνθέτη. Διαφοροποίηση η οποία ενισχύθηκε και από την ελληνική δισκογραφική έκδοση του θαυμάσιου παραμυθοδράματος “Με του Μαγιού τα Μάγια” (PIAX, CD-1, 1998), έργο τονικής γραφής και ιδιαίτερης σημασίας για την νεοελληνική μουσική.

Αναζητώντας επίσης, τις άριστες ή καθοριστικές – για τον συνθέτη δισκογραφικές εκδόσεις, δεν μπορούμε να μην αναφερθούμε στις αντίστοιχες με τις άψογες ερμηνείες της βιολονίστα Νίνας Πατρικίδου και της πιανίστας Ντιάνας Βρανούση, οι οποίες συνένωσαν τις δυνάμεις τους για το δισκογράφημα “The Complete Music For Violin and Piano, Vol 1” (MUSICA VIVA 88.001, 1988 LP και CD).

Ευχάριστη έκπληξη, αποτέλεσε η έκδοση του “Cycle – Concert” στην Ολλανδία από την Philips (442 795-2, 1995 CD) με κουαρτέτα και ντουέτα, πρώτη φορά δισκογραφημένα και αψεγάδιαστα ερμηνευμένα από διάσημους ευρωπαίους μουσικούς όπως ο Ολλανδός ομποΐστας – συνθέτης Heinz Holliger.

Η ερμηνεία του στο “Κονσέρτο για όμποε και πιάνο” του 1939, είναι υποδειγματική, αν και, η, αντίστοιχη, ερμηνεία του Stefan Schilli στο, επίσης εξαίρετο, δισκογράφημα της γερμανικής Primavera (AMP 5058-2, 1996) είναι ισάξια και, κατά μερικούς, καλύτερη της προηγουμένης.

Αξίζει επίσης συγχαρητηρίων και η εφημερίδα Έθνος η οποία διέθεσε στους αναγνώστες της, έναντι συλλογής κουπονιών, το 1996 το CD “Ν. Σκαλκώτας: Έργα” (4-89094-2), καλή επανέκδοση μέρους της κασετίνας της ΕΜΙ-HMV που προαναφέρθηκε.

Από τους δίσκους βινυλίου ξεχωρίζουν: η ελληνική έκδοση της ΕΜΙ (2J063-00310, 1966) και το “Οκτέτο πνευστών και εγχόρδων” του 1931 (κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά και στην Αγγλία από την αγγλική ΕΜΙ), η ολανδική έκδοση σε δεκάιντσο βινύλιο, των “Δέκα σκίτσων για έγχορδα” του 1940 από τη Philips (S-06208 R,1959) λόγω της άριστης ερμηνείας του έργου – γνώμη στην οποία, πρώτος, συμφωνεί ο Αλέξης Ζακυνθηνός, η αμερικάνικη έκδοση της “Μικρής σουίτας για έγχορδα” του 1942 από την Turnabout Vox (TV 34154 S) με την Zimbler Sinfonietta

και η αγγλική έκδοση με πιανιστικά έργα της Sutton Sound (55LP 120, 1980), επίσης EMI HMV 14C053-70988, Ελλάδα) στην οποία ο πιανίστας Χριστόδουλος Γεωργιάδης ξεπερνά τον εαυτό του με την μοναδική ερμηνεία αυτών των έργων. Ενδιαφέρον, επίσης, παρουσιάζουν οι μεταγραφές δώδεκα από τους “Ελληνικούς Χορούς” για ορχήστρα πνευστών από το συνθέτη – μουσικολόγο Τάκη Καλογερόπουλο, οι οποίες ανευρίσκονται στην ελληνική έκδοση της Motivo (NM 1932, 1991, επανέκδοση σε CD: NM 1940, 1993). Θαυμάσια είναι και η ερμηνεία της Kamerata Bariloche στους πέντε από τους “Ελληνικούς Χορούς” στο δισκογράφημα της Philips (6347220, 1975) που κυκλοφόρησε στην Αργεντινή.

Δεν υπολείπονται αξίας και οι ερμηνείες πιανιστικών έργων του Σκαλκώτα από τη Μαρίκα Παπαϊωάννου, Δανάη Καρά και Έφη Αγραφιώτη σε αντίστοιχες δισκογραφικές ελληνικές εκδόσεις (Columbia 33 GCX105, 1964 – Motivo NM1015, 1981 – Philips 6483386, 1982).

Εδώ να παραθέσουμε τον πλήρη κατάλογο της σπουδαίας Σουηδικής εταιρία BIS που έχει έως τώρα (2010) κυκλοφορήσει 16 δίσκους ακτίνας (CD) με έργα του Σκαλκώτα.

Skalkottas – Concertos [Κονσέρτο για δύο βιολιά και ορχήστρα, Κονσέρτο για δύο πι’άνα και ορχήστρα, Characteristic Piece ‘Nocturnal Amusement’ for xylophone and orchestra] BIS-CD-1554 Διάρκεια: 55:02” Κυκλοφορία: Ιούλιος 2008

Skalkottas – The Land and The Sea of Greece [Η γη και η θάλασσα της Ελλάδας, Σουίτα μπαλέτου (1948) Νησιώτικες εικόνες, Σουίτα μπαλέτου (1η γραφή – (1943)] BIS-CD-1564 Διάρκεια: 62:58” Κυκλοφορία: Αύγουστος 2006

Skalkottas – The Sea [Σουίτα μπαλέτου, Τέσσερις εικόνες (1948)] BIS-CD-1384 Διάρκεια: 72:44” Κυκλοφορία: Δεκέμβριος 2005.

Skalkottas – Piano Concerto No.2 [ Κονσέρτο No.2 for για πιάνο και ορχήστρα (1937), Tema con variazioni (1949), Μικρή σουίτα για έγχορδα (1942) Τέσσερις εικόνες (1948)] BIS-SACD-1484 Διάρκεια: 70:41” Κυκλοφορία: Φεβρουάριος 2005.

Nikos Skalkottas – 16 Melodies for mezzo-soprano and piano [16 Melodies (1941), 15 Little Variations for Piano (1927), Sonatina for Piano (1927), Echo for Piano (1946), Berceuse for Piano (1941)] BIS-CD-1464 Διάρκεια: 59:43” Κυκλοφορία: Αύγουστος 2004.

Skalkottas – Piano Concerto No.3 [Concerto No.3 for Piano and Ten Wind Instruments (1939)] Διάρκεια: 80:53” Κυκλοφορία: Απρίλης 2004.

Skalkottas – Cello Works & Piano Trios [Trio for Piano, Violin and Cello (1936), Largo for Cello and Piano (c. 1940), Bolero for Cello and Piano (1948/49), Sonatina for Cello and Piano (1949), Τender Melody for Cello and Piano (1948/49), Eight Variations for Piano Trio (on a Greek Folk Tune) (1938)] BIS-CD-1224 Διάρκεια: 68:15” Κυκλοφορία: Οκτώβρης 2003.

36 Greek Dances – The Return of Ulysses [Συμφωνική Ορχήστρα του BBC υπό την διεύθυνση του Νίκου Χριστοδούλου] BIS-CD-1333/34 Διάρκεια: 147:20” Κυκλοφορία: Φεβρουάριος 2003. 

Skalkottas – Chamber Concertos [Concerto for Two Violins (with Rembetiko theme) (1944-45), Quartet for Oboe, Trumpet, Bassoon and Piano, Concertino for Oboe and Piano, Concertino for Trumpet and Piano, Tango and Fox-trot for Oboe, Trumpet, Bassoon and Piano, Sonata Concertante for Bassoon and Piano] BIS-CD-1244 Διάρκεια: 79:26” Κυκλοφορία: Φεβρουάριος 2003.

Skalkottas – Duos with Violin BIS-CD-1204 Διάρκεια: 71:55” Κυκλοφορία: Μάιος 2002.

Skalkottas – Chamber Music BIS-CD-1124 Διάρκεια: 65:16” Κυκλοφορία: Οκτώβρης 2001.

Skalkottas – Musik für Klavier [Musik für Klavier: 32 Klavierstücke (1940), Études für Klavier (1941), Suite Nr.1 für Klavier (1936)] BIS-CD-1133/34 Διάρκεια: 119:22” Κυκλοφορία: Απρίλιος 2001.

Skalkottas – String Quartets No.3 & No.4 [String Quartet No.3 (1935), String Quartet No.4 (1940)] BIS-CD-1074 Διάρκεια: 57:45” Κυκλοφορία: Μάρτιος 2000.

Skalkottas – Music for Violin and Piano [Sonata for Solo Violin (1925), Sonatina No.1 for Violin and Piano (1929), Sonatina No.2 for Violin and Piano (1929), Sonatina No.3 for Violin and Piano (1935), Sonatina No.4 for Violin and Piano (1935), Little Chorale and Fugue (c.1936/37?), March of the Little Soldiers (c. 1936/37?), Nocturne (c. 1936/37?), Rondo (c. 1936/37?), Gavotte (1939), Scherzo (c. 1940?), Menuetto Cantato (c. 1940?)] BIS-CD-1024 Διάρκεια: 65:39” Κυκλοφορία: Σεπτέμβριος 2000.

Skalkottas – The Maiden and Death (Ballet Suite for Orchestra), Concerto No.1 for Piano and Orchestra, Ouvertüre Concertante (1944/45)] BIS-CD-1014 Διάρκεια: 55:44” Κυκλοφορία: Μάιος 1999.

Skalkottas – Orchestral Music [Mayday Spell – A Fairy Drama, Symphonic Suite (1944-49), Concerto for Double Bass and Orchestra (1942), Three Greek Dances for strings (1936)] BIS-CD-954

Skalkottas – Violin Concerto [Concerto for Violin and Orchestra (1938), Seven Greek Dances for strings] BIS-CD-904 Διάρκεια: 78:00” Κυκλοφορία: Φεβρουάριος 1998.

Ευχόμαστε, σύντομα η δισκογραφία του Σκαλκώτα, να αυξηθεί ακόμα αν και το ζητούμενο για το φιλόμουσο κοινό είναι όχι η στατιστικολογία, αλλά να προσεγγίσει και να προσπαθήσει να κατανοήσει, με κάθε τρόπο, την αξεπέραστη και μοναδική μουσική του. Με την ευχή αυτή, ευλαβικά κλείνουμε το γόνυ, μπρος τον, κολοσσιαίου διαμετρήματος, άνθρωπο, Μουσικό και Καλλιτέχνη. Τον μοναδικό Νίκο Σκαλκώτα.

Πηγές: Jazz & Τζαζ, τεύχος 81, Δεκέμβριος 1999, Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου, “Δισκογραφία Ελληνικής Κλασικής Μουσικής”, εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα 1993, το site της σουηδικής δισκογραφικής εταιρίας BIS, www.bis.se.

Μικρό βιογραφικό του Νίκου Σκαλκώτα

Ο Νίκος Σκαλκώτας γεννήθηκε στη Χαλκίδα στις 8 Μαρτίου το 1904 σ’ ένα έντονα μουσικό περιβάλλον. O προπάππος του, Αλέξανδρος Σκαλκώτας ήταν γνωστός τραγουδιστής, βιολιστής και συνθέτης δημοτικής μουσικής. Ο πατέρας του, Αλέκος Σκαλκώτας, ήταν αυτοδίδακτος φλαουτίστας στη Φιλαρμονική της Χαλκίδας, και ο πρώτος του δάσκαλος.

Από την ηλικία των πέντε ετών άρχισε να μαθαίνει βιολί με το θείο του και το 1910 η οικογένειά του μετακόμισε στην Αθήνα για να του προσφέρει την ευκαιρία πληρέστερης μουσικής μόρφωσης στο Ωδείο Αθηνών όπου αποφοίτησε παίρνοντας το Πρώτο Χρυσό Βραβείο για την ερμηνεία του στο «Κοντσέρτο για βιολί» του Μπετόβεν το 1920.

Το 1921, έφυγε για σπουδές στο Βερολίνο έχοντας εξασφαλίσει σειρά υποτροφιών αρχικά από το Ίδρυμα και στη συνέχεια από τον Εμμανουήλ Μπενάκη.

Έζησε στο Βερολίνο ως το 1933 όπου αρχικά πήρε μαθήματα βιολιού από τον Willy Hess. Το 1923 αποφάσισε να εγκαταλείψει την καριέρα του σα βιολονίστας και έγινε συνθέτης. Σπούδασε σύνθεση με τους Paul Kahn, Paul Juon, Kurt Weill, Philipp Jarnach, και Arnold Schoenberg ο οποίος τον εκτιμούσε ιδιαίτερα.

Παράλληλα, έπαιζε βιολί σε ελαφρές ορχήστρες για να συμπληρώνει το εισόδημά του. Το 1931, μια έντονη συναισθηματική κρίση προκάλεσε τη διακοπή της σχέσης του με τη γερμανίδα σύντροφό του, τη βιολονίστρια Ματίλντε Τέμκο, με την οποία είχε αποκτήσει δύο παιδιά, την Άρτεμη και ένα βρέφος που χάθηκε στη γέννα.

Το 1933, όταν ο Χίτλερ ανέβηκε στην εξουσία, ο Σκαλκώτας γύρισε στη Ελλάδα. Ένας άλλος λόγος για τον οποίο μπορεί ο Σκαλκώτας να γύρισε στην Ελλάδα εκείνη την εποχή, είναι ότι η υποτροφία που χρηματοδοτούσε τις σπουδές του έληξε.

Στην Αθήνα αναζήτησε άλλους τρόπους χρηματοδότησης, που θα μπορούσε να ήταν κάποια άλλη υποτροφία ή εργασία. Πάντως γρήγορα απογοητεύτηκε από την κατάσταση στη μουσική πραγματικότητα της Αθήνας της εποχής.

Τα πρώιμα έργα του Σκαλκώτα, τα περισσότερα από τα οποία έγραψε στο Βερολίνο και μερικά από αυτά στην Αθήνα, είναι χαμένα. Τα πρωιμότερα από τα έργα του που είναι διαθέσιμα σε μας σήμερα χρονολογούνται από το 1922-24 και είναι συνθέσεις για πιάνο καθώς και η ενορχήστρωση του έργου Κρητική Γιορτή του Δημήτρη Μητρόπουλου.

Ανάμεσα στα τελευταία έργα που γράφτηκαν στο Βερολίνο είναι η σονάτα για σόλο βιολί, αρκετά έργα για πιάνο, μουσική δωματίου και μερικά συμφωνικά έργα. Κατά την περίοδο 1931-34 ο Σκαλκώτας δε συνέθεσε τίποτα.

Άρχισε να γράφει ξανά στην Αθήνα μέχρι το θάνατό του. Το έργο του περιλαμβάνει συμφωνικά έργα (36 Ελληνικοί χοροί, Η συμφωνική εισαγωγή, Η Επιστροφή του Οδυσσέα, το παραμυθόδραμα Η Λυγερή και ο Χάρος, η Κλασική Συμφωνία για πνευστά, μια Συμφωνιέτα και αρκετά κοντσέρτα), έργα μουσικής δωματίου, καθώς και φωνητικά έργα.

Ο Σκαλκώτας πέθανε απρόσμενα το 1949 στην Αθήνα, από μία κήλη που είχε παραμελήσει, αφήνοντας μερικά συμφωνικά έργα με ημιτελή ενορχήστρωση. Τα περισσότερα έργα του πρωτοπαρουσιάστηκαν μετά το θάνατό του.

Εκτός το καθαρά μουσικό του έργο, ο Σκαλκώτας συνέταξε ένα σημαντικό θεωρητικό έργο, αποτελούμενο από αρκετά μουσικά άρθρα, μια πραγματεία ενορχήστρωσης, μουσικές αναλύσεις κλπ. Ο Σκαλκώτας γρήγορα διαμόρφωσε το προσωπικό του στυλ μουσικής γραφής έτσι ώστε κάθε επιρροή από τους δασκάλους του σύντομα αφομοιώθηκε δημιουργικά σε ένα τρόπο σύνθεσης που είναι απολύτως προσωπικός και αναγνωρίσιμος.

Τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερες είναι οι προσπάθειες Ελλήνων και ξένων πανεπιστημιακών ερευνητών να αναλύσουν τη μουσική του γλώσσα, η δισκογραφική εταιρία Bis επίσης έχει αναλάβει την ηχογράφηση όλων των έργων του.

Πηγές: “Νίκος Σκαλκώτας. Ένας Έλληνας Ευρωπάιος”, Εκδόσεις: Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα 2008, Βικιπαίδεια.

Βιβλία για το Νίκο Σκαλκώτα

Νίκος Σκαλκώτας (2 τόμοι), Γιάννης Παπαϊωάννου. Εκδόσεις: Παπαγρηγορίου Κ. – Νάκας Χ Αθήνα 1997

Νίκος Σκαλκώτας. Ένας Έλληνας Ευρωπάιος, Εκδόσεις: Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα 2008

Νίκος Σκαλκώτας. Μια ανανέωση στην προσέγγιση της μουσικής σκέψης και ερμηνείας Γιώργος Χατζηνίκος. Εκδόσεις: Νεφέλη Αθήνα 2006

Για τον Νίκο Σκαλκώτα, Χάρης Βρόντος. Εκδόσεις: Νεφέλη Αθήνα 1999

Ο Νίκος Σκαλκώτας και η ευρωπαϊκή παράδοση των αρχών του 20ου αιώνα, Γιώργος Ζερβός. Εκδόσεις: Παπαγρηγορίου-Νάκας. Αθήνα 2001.

Ιστοσελίδα για τον Νίκο Σκαλκώτα: http://www.skalkottas.de/